پسران هم در عرفان راهى داشته و از يكى پسران بيشتر عقبى باز نمانده . و بالجمله ، پسر بزرگ حاجى محمد حسين : مرحوم حاجى ملا محمد حسن مرتاض صاحب اين عنوان ( عليه الرحمة و الرضوان ) بوده ، و آن جناب از علما و فقهاء عصر خويش در نائين و بعلوم غريبه از جفر و رمل و غيره شوقى غريب و اعتقادى تمام داشته و در نتيجه معلوماتى در آنها بهم رسانيده و شعر هم مىگفته و تخلص مرتاض مىنموده « 1 » و خط نستعليق را خوش مىنوشته . و او در اين سال متولد شده ، و مادر وى و دو برادر ديگر مخدرهء دختر حاج محمد كريم بن حاج محمد بوده . مرحوم حاج محمد از عرفاء عهد خود در نائين و پيرى روشن ضمير و مجذوب مرحوم حاج محمد حسن نائينى بوده و مرحوم ميرزا محمد جعفر 39 ( 1333 ) خدمت او ارادت ورزيده و در سنه 1281 وفات كرده ، و در بقعهء مصلى دفن شده و بر قبرش سنگى منصوب و اشعارى بر آن منقور است . و ارشد اولاد او مرحوم حاج محمد كريم بطورىكه در « تاريخچهء نائين : 6 » در دنبالهء احوال پدرش نگاشته در رياضيات و ادبيات يد طولائى داشته و در هندسه با مهارتى تمام و در خط نستعليق بدرجهء استادى رسيده و در سنه 1291 وفات كرده . و به‌هرحال مرحوم حاج ملا محمد حسن براى تكميل تحصيلات خود از نائين باصفهان آمده و آنجا در نزد مرحوم آقا ميرزا محمد هاشم چهارسوئى درس خواند ، چنان كه در « تاريخ نائين 1 : 186 » نوشته . و نيز بطورىكه خود در « گوهر شب‌چراغ 2 : 78 » فرموده يكى از اساتيد او مرحوم حاجى ميرزا يحيى بيدآبادى ( 1250 ج 4 ش 776 ) بوده ، و پس از فراغت از تحصيل بنائين برگشت و بتدريس و تأليف و امامت جماعت در مسجد بابا عبد اللّه پرداخت و همواره بگوشه‌گيرى و انزوا بسر مىبرد ، و زياده برسى جلد كتاب در علوم متفرقه تأليف كرده كه بيشتر آنها منظوم و ارجوزه است و در « تاريخ نائين 1 : 186 تا 188 » آنها را ذكر كرده ، از آن جمله كتاب « طرائف السوانح » معروف به « گوهر شب‌چراغ » در علوم متفرقه

--> ( 1 ) در « فرهنگ سخنوران » تنها مرتاضى كه ذكر كرده از قرن نهم است ، و سالك سابق الذكر نيز در ميان سالكان متعدد آن كتاب مذكور نيست . م .